وسواس فکری قابل درمان است؟ راهنمای شناخت OCD و انتخاب روانشناس در شیراز
نوشتهٔ Farshid Mahmoudi انتشار:
چک کردن دوباره در خانه، شستن دستها یا فکر کردن درباره یک موضوع لزوماً به معنی وسواس نیست. مسئله زمانی جدیتر میشود که یک فکر ناخواسته بارها برگردد و فرد احساس کند برای آرام شدن مجبور است کاری را تکرار کند.
مثلاً کسی که قبل از خروج از خانه یک بار قفل در را بررسی میکند، رفتار غیرعادی ندارد. اما فرد دیگری ممکن است قفل را چندین بار بررسی کند، از خانه خارج شود، دوباره برگردد و حتی پس از آن همچنان مطمئن نباشد که در را بسته است.
این چرخه میتواند یکی از شکلهای اختلال وسواس فکری عملی یا OCD باشد.
شناخت این چرخه اولین قدم برای فهمیدن تفاوت میان عادتهای معمولی و علائمی است که ممکن است به ارزیابی توسط روانشناس نیاز داشته باشند.
وسواس فکری چگونه خودش را نشان میدهد؟
وقتی صحبت از OCD میشود، بسیاری از افراد فوراً به شستوشوی مکرر دستها فکر میکنند. در حالی که وسواس شکلهای بسیار متنوعی دارد.
بعضی افراد بیشتر با افکار مزاحم درگیر هستند. بعضی دیگر رفتارهایی را بارها تکرار میکنند تا اضطراب ناشی از آن افکار کاهش پیدا کند.
وسواسهای فکری ممکن است شامل مواردی مانند این باشند:
- ترس شدید از آلودگی یا بیماری
- شک مداوم درباره انجام دادن یک کار
- ترس از آسیب رساندن ناخواسته به خود یا دیگران
- افکار یا تصاویر ناخواسته و آزاردهنده
- حساسیت شدید نسبت به نظم و تقارن
- نگرانی مکرر درباره درست یا غلط بودن یک تصمیم
در مقابل، رفتارهای اجباری میتوانند شامل شستوشو، بررسی کردن، شمارش، مرتب کردن یا تکرار یک عمل خاص باشند.
گاهی این اجبارها اصلاً قابل مشاهده نیستند و در ذهن فرد اتفاق میافتند.
چرخه وسواس و اجبار چگونه شکل میگیرد؟
فرض کنید هنگام خروج از خانه ناگهان این فکر به ذهن فرد میرسد:
«شاید گاز را خاموش نکرده باشم.»
این فکر اضطراب ایجاد میکند.
فرد به آشپزخانه برمیگردد و گاز را بررسی میکند. وقتی میبیند خاموش است، برای چند دقیقه آرام میشود.
اما کمی بعد دوباره شک میکند:
«شاید درست نگاه نکردم.»
دوباره برمیگردد.
مشکل اینجاست که هر بار بررسی کردن، در کوتاهمدت اضطراب را کاهش میدهد. همین احساس آرامش میتواند مغز را به تکرار بررسی تشویق کند.
به این ترتیب چرخهای شکل میگیرد:
فکر مزاحم ← اضطراب ← رفتار اجباری ← آرامش موقت ← بازگشت شک
یکی از اهداف مهم درمان OCD شکستن همین چرخه است.
آیا داشتن افکار عجیب به معنی OCD است؟
نه لزوماً.
افکار ناخواسته ممکن است برای بسیاری از افراد اتفاق بیفتند. تفاوت بیشتر در واکنش فرد به این افکار و میزان تأثیر آنها بر زندگی روزمره دیده میشود.
فرد مبتلا به OCD ممکن است برای اطمینان پیدا کردن، ساعتها یک موضوع را در ذهن مرور کند یا مرتب از دیگران سؤال بپرسد.
برای مثال:
«مطمئنی کار بدی نکردم؟»
«فکر میکنی این وسیله آلوده نیست؟»
«مطمئنی در را بستم؟»
پاسخی که دریافت میکند ممکن است چند دقیقه او را آرام کند، اما شک دوباره برمیگردد.
وسواس فکری بدون شستوشو و چک کردن
یکی از شکلهایی که کمتر شناخته میشود، حالتی است که بیشتر درگیریها در ذهن فرد اتفاق میافتند.
گاهی از اصطلاح Pure O برای توصیف چنین وضعیتی استفاده میشود.
ممکن است رفتار اجباری آشکاری مانند شستن یا بررسی کردن وجود نداشته باشد، اما فرد در ذهن خود ساعتها یک فکر را تحلیل کند.
مثلاً ممکن است:
- خاطرات گذشته را بارها مرور کند؛
- دنبال اطمینان صددرصدی درباره یک موضوع باشد؛
- تلاش کند یک فکر ناخوشایند را با فکر دیگری خنثی کند؛
- مرتب از دیگران اطمینان بخواهد؛
- معنای افکار خود را دائماً تحلیل کند.
به همین دلیل فقط با نگاه کردن به رفتار ظاهری یک فرد نمیتوان وجود یا نبود OCD را مشخص کرد.
چه زمانی بهتر است برای وسواس به روانشناس مراجعه کنیم؟
یکی از معیارهای مهم، تأثیر علائم بر زندگی روزمره است.
اگر افکار یا رفتارهای وسواسی زمان قابل توجهی از روز را میگیرند، باعث ناراحتی شدید میشوند یا در کار، تحصیل، روابط و زندگی عادی اختلال ایجاد میکنند، ارزیابی تخصصی میتواند مفید باشد.
برای مثال فرد ممکن است به دلیل ترس از آلودگی مهمانی نرود، به دلیل بررسیهای مکرر دیر به محل کار برسد یا شبها ساعت زیادی را صرف مرور ذهنی یک اتفاق کند.
گاهی اعضای خانواده نیز ناخواسته وارد چرخه وسواس میشوند. فرد بارها از آنها اطمینان میخواهد و اعضای خانواده برای کاهش اضطراب او مرتب پاسخ میدهند.
در چنین شرایطی درمان فقط درباره «کنترل یک فکر» نیست، بلکه روی الگوی کامل وسواس و اجبار کار میشود.
روانشناس چگونه وسواس را بررسی میکند؟
تشخیص OCD صرفاً بر اساس وجود یک رفتار تکراری انجام نمیشود.
در ارزیابی تخصصی، درمانگر ممکن است درباره نوع افکار مزاحم، رفتارهای اجباری، میزان اضطراب، مدت زمانی که علائم در طول روز میگیرند و تأثیر آنها بر زندگی فرد سؤال کند.
گاهی از ابزارهای استاندارد نیز برای بررسی شدت علائم استفاده میشود.
یکی از شناختهشدهترین ابزارها Y-BOCS یا مقیاس وسواس فکری عملی ییل-براون است.
پرسشنامههایی مانند OCI-R و Padua Inventory نیز برای بررسی علائم مرتبط با وسواس مورد استفاده قرار میگیرند.
نتیجه این آزمونها به تنهایی تشخیص قطعی محسوب نمیشود و باید در کنار ارزیابی تخصصی تفسیر شود.
CBT در درمان وسواس چه نقشی دارد؟
درمان شناختی رفتاری یا CBT یکی از رویکردهای مورد استفاده در درمان OCD است.
بخشی از درمان میتواند به بررسی برداشت فرد از افکار مزاحم اختصاص داشته باشد.
برای مثال، داشتن یک فکر ناخواسته الزاماً به معنی تمایل فرد به انجام آن نیست. اما فرد مبتلا به وسواس ممکن است صرف حضور آن فکر را بسیار جدی تلقی کند و برای خنثی کردنش دست به رفتارهای مختلف بزند.
درمانگر به فرد کمک میکند این الگوها را بهتر بشناسد و واکنش متفاوتی در برابر افکار وسواسی ایجاد کند.
ERP؛ یکی از روشهای اصلی درمان OCD
یکی از تکنیکهای شناختهشده در درمان وسواس، مواجهه و پیشگیری از پاسخ (ERP) است.
در این روش فرد به شکل برنامهریزیشده و تدریجی با محرکهایی که اضطراب ایجاد میکنند مواجه میشود، اما تلاش میکند رفتار اجباری همیشگی را انجام ندهد.
فرض کنید فردی پس از لمس یک وسیله احساس میکند باید فوراً دستهایش را بشوید.
در ERP، مواجهه متناسب با شرایط فرد طراحی میشود و او به تدریج تمرین میکند بدون انجام فوری رفتار اجباری، اضطراب را تحمل کند.
این کار معمولاً ناگهانی و بدون برنامه انجام نمیشود. درمانگر بر اساس شدت ترسها و شرایط مراجع، مراحل مواجهه را تنظیم میکند.
با تمرین، فرد میتواند یاد بگیرد که برای کاهش اضطراب همیشه مجبور نیست به رفتار وسواسی پاسخ دهد.
آیا خانواده میتواند به فرد مبتلا به وسواس کمک کند؟
بله، اما نوع کمک اهمیت زیادی دارد.
گاهی خانواده برای آرام کردن فرد وارد رفتارهای وسواسی او میشود.
مثلاً فرد میپرسد:
«مطمئنی دستم آلوده نیست؟»
عضو خانواده پاسخ میدهد:
«نه، مطمئن باش.»
چند دقیقه بعد همان سؤال دوباره مطرح میشود.
پاسخ دادن مکرر ممکن است در لحظه اضطراب را کاهش دهد، اما در بعضی شرایط میتواند اطمینانخواهی را به بخشی از چرخه وسواس تبدیل کند.
به همین دلیل بهتر است خانواده نیز بر اساس برنامه درمانی و توصیه درمانگر رفتار کند، نه صرفاً بر اساس تلاش برای آرام کردن فوری فرد.
وسواس در کودکان و نوجوانان
OCD فقط مربوط به بزرگسالان نیست.
در کودکان و نوجوانان نیز ممکن است ترس از آلودگی، نیاز شدید به تکرار بعضی کارها، پرسیدن مداوم یک سؤال، اطمینانخواهی یا اجتناب از مدرسه و فعالیتهای اجتماعی دیده شود.
گاهی والدین ابتدا این رفتارها را به لجبازی یا حساسیت زیاد نسبت میدهند.
اما وقتی رفتارهای تکراری زمان زیادی میگیرند یا عملکرد تحصیلی، روابط و زندگی روزمره کودک را تحت تأثیر قرار میدهند، ارزیابی تخصصی میتواند به روشن شدن علت کمک کند.
برای انتخاب روانشناس وسواس در شیراز به چه نکاتی توجه کنیم؟
در انتخاب درمانگر بهتر است فقط عنوان «روانشناس» را در نظر نگیرید.
تجربه درمانگر در کار با اختلال وسواس فکری عملی و آشنایی او با روشهای درمانی مرتبط با OCD اهمیت دارد.
بهخصوص میتوانید درباره تجربه درمانگر در استفاده از CBT و ERP سؤال کنید.
درمان OCD معمولاً یک فرایند مشارکتی است. درمانگر مسیر و تمرینها را طراحی میکند، اما بخش مهمی از پیشرفت درمان به تمرین و مشارکت خود مراجع نیز وابسته است.
دکتر سهیلا ضرغامی؛ روانشناس و درمانگر وسواس در شیراز
دکتر سهیلا ضرغامی، روانشناس در شیراز، در زمینه درمان اختلال وسواس فکری عملی (OCD)، اضطراب و مشکلات مرتبط فعالیت دارند.
در درمان وسواس از رویکردهای مبتنی بر شواهد از جمله درمان شناختی رفتاری (CBT) و مواجهه و پیشگیری از پاسخ (ERP) استفاده میشود.
برای مطالعه توضیحات کاملتر درباره علائم OCD، وسواس فکری خالص، روشهای درمان، تستهای وسواس و اطلاعات دریافت وقت میتوانید صفحه زیر را ببینید:
درمان وسواس فکری در شیراز
این مقاله برای آشنایی با OCD تهیه شده و جایگزین تشخیص و ارزیابی فردی توسط روانشناس یا روانپزشک نیست.